Առաջադրանքներ

1. Պատասխանի՛ր հարցերին

1. Ի՞նչ են էլեկտրականության հաղորդիչները։

Հաղորդիչները նյութեր են, որոնցով էլեկտրական լիցքը հեշտությամբ է տեղափոխվում։

2. Ի՞նչ են էլեկտրականության մեկուսիչները։

Մեկուսիչները նյութեր են, որոնցով էլեկտրական լիցքը դժվարությամբ է տեղափոխվում։

3. Ինչո՞վ են տարբերվում հաղորդիչները մեկուսիչներից։

Հաղորդիչներում լիցքերը ազատ են շարժվում, իսկ մեկուսիչներում ոչ։

4. Ո՞ր մասնիկների շարժման շնորհիվ է մետաղներում հնարավոր էլեկտրական լիցքի տեղափոխումը։

Մետաղներում էլեկտրական լիցքը տեղափոխվում է էլեկտրոնների շարժման շնորհիվ։

5. Ինչո՞ւ են մետաղները լավ հաղորդում էլեկտրական լիցքը։

Որովհետև մետաղներում կան ազատ էլեկտրոններ։

6. Ինչո՞ւ են պլաստմասսան, ապակին և ռետինը համարվում մեկուսիչներ։

Որովհետև դրանցում էլեկտրոնները ազատ չեն շարժվում։

7. Արդյո՞ք մեկուսիչներում էլեկտրոնները բացարձակապես անշարժ են։ Բացատրի՛ր։

Ոչ, էլեկտրոնները շարժվում են բայց չեն կարող ազատ տեղաշարժվել նյութի միջով։

8. Կարո՞ղ է նույն նյութը որոշ պայմաններում ավելի լավ հաղորդել էլեկտրականությունը, քան այլ պայմաններում։ Բե՛ր օրինակներ։

Այո, օրինակ՝ ջուրը աղերի առկայության դեպքում ավելի լավ է հաղորդում էլեկտրականությունը։

2. Որոշի՛ր՝ հաղորդի՞չ է, թե՞ մեկուսիչ

Յուրաքանչյուր նյութ դասակարգի՛ր որպես հաղորդիչ կամ մեկուսիչ՝ սովորական պայմաններում։

Նյութ	Հաղորդիչ / մեկուսիչ
Պղինձ	Հաղորդիչ
Ռետին	Մեկուսիչ
Ապակի	Մեկուսիչ
Ալյումին	Հաղորդիչ
Պլաստմասսա	Մեկուսիչ
Չոր փայտ	Մեկուսիչ
Թորած ջուր	Մեկուսիչ
Արծաթ	Հաղորդիչ
Ճենապակի	Մեկուսիչ
Մարդու մարմին	Հաղորդիչ

3. Ճի՞շտ է, թե՞ սխալ

1. Հաղորդիչներում կան շարժուն լիցքակիրներ։ Ճ
2. Մեկուսիչներում լիցքերը նույնքան ազատ են շարժվում, որքան մետաղներում։ Ս
3. Մետաղները սովորաբար լավ հաղորդիչներ են։ Ճ
4. Լիցքավորված մետաղական գնդում ավելցուկային լիցքը կարող է բաշխվել նրա մակերևույթով։ Ճ
5. Պլաստմասսայե ձողը միշտ անհնար է էլեկտրականացնել։ Ս
6. Խոնավ օդը կարող է նպաստել էլեկտրական լիցքի արտահոսքին։ Ճ
7. Հողանցման ժամանակ հաղորդիչ մարմնի և Երկրի միջև կարող է տեղի ունենալ լիցքակիրների տեղափոխություն։ Ճ

4. Ընտրի՛ր ճիշտ պատասխանը

ա) Ո՞ր նյութն է լավագույն հաղորդիչը։

• Ապակի
• Պղինձ
• Ռետին
• Պլաստմասսա

բ) Ո՞ր նյութն է առավել հարմար էլեկտրական լարերի մեկուսիչ շերտի համար։

• Ալյումին
• Պղինձ
• Ռետին
• Արծաթ

գ) Ինչո՞ւ են էլեկտրական լարերը պատվում մեկուսիչ նյութով։

• Լարի զանգվածը մեծացնելու համար։
• Լիցքի անվերահսկելի արտահոսքը և էլեկտրական հպման վտանգը նվազեցնելու համար։
• Լարի դիմադրությունը միշտ զրոյի հասցնելու համար։
• Լարի գույնը փոխելու համար։

5. Մտածի՛ր և բացատրի՛ր

1. Ինչո՞ւ են էլեկտրաստատիկ փորձերի ժամանակ հաճախ օգտագործում պլաստմասսայե կամ ապակե ձողեր։

Որովհետև պլաստմասսան և ապակին մեկուսիչներ են և կարող են պահպանել իրենց լիցքը։

2. Ինչո՞ւ է լիցքավորված մետաղական գնդին ձեռքով դիպչելիս այն հաճախ լիցքաթափվում։

Որովհետև ձեռքի միջոցով լիցքը կարող է անցնել մարդու մարմին և հեռանալ դեպի Երկիր։

3. Ինչո՞ւ է չոր եղանակին սանրը մազերին շփելուց հետո ավելի հեշտ ձգում թղթի մանր կտորները, քան խոնավ եղանակին։

Որովհետև չոր օդում լիցքն ավելի լավ է պահպանվում, իսկ խոնավ օդում ավելի հեշտ է հեռանում։

4. Ինչո՞ւ է վտանգավոր էլեկտրական սարքերին թաց ձեռքերով դիպչելը։

Որովհետև ջուրը կարող է հաղորդել էլեկտրականությունը և մեծացնել հոսանքի հարվածի վտանգը։

5. Եթե մետաղական ձողը բռնենք մեկուսիչ բռնակով, ինչպե՞ս դա կազդի նրա լիցքը պահպանելու հնարավորության վրա։

Մեկուսիչ բռնակը կոգնի, որ լիցքը չհեռանա ձողից, և այն ավելի երկար պահպանի իր լիցքը։

Առաջադրանքներ

1. Պատասխանի՛ր հարցերին

1. Ի՞նչ է տեղի ունենում մարմինների էլեկտրականացման ժամանակ։

Մարմինների էլեկտրականացման ժամանակ էլեկտրոնները տեղափոխվում են մի մարմնից մյուսը։

2. Ո՞ր մասնիկներն են մասնակցում մարմինների էլեկտրականացմանը։

Էլեկտրականացմանը մասնակցում են էլեկտրոնները։

3. Ինչո՞ւ էլեկտրականացման ժամանակ պրոտոնները սովորաբար չեն տեղափոխվում մի մարմնից մյուսը։

Որովհետև պրոտոնները գտնվում են ատոմի միջուկում և չեն տեղափոխվում։

4. Ինչպե՞ս կարող է չեզոք մարմինը դառնալ բացասական լիցքավորված։

Երբ մարմինը ստանում է էլեկտրոններ, դառնում է բացասական լիցքավորված։

5. Ինչպե՞ս կարող է չեզոք մարմինը դառնալ դրական լիցքավորված։

Երբ մարմինը կորցնում է էլեկտրոններ, դառնում է դրական լիցքավորված։

6. Ի՞նչ է տեղի ունենում էլեկտրոնների հետ երկու մարմինների շփման կամ շփումով էլեկտրականացման ժամանակ։

Էլեկտրոնները մի մարմնից անցնում են մյուսին։

2. Լրացրո՛ւ բաց թողնված բառերը

ա) Մարմինների էլեկտրականացումը պայմանավորված է էլեկտրոնների տեղափոխությամբ։

բ) Էլեկտրոնի հեռացման դեպքում մարմինը ձեռք է բերում դրական լիցք։

գ) Եթե մարմինը ստանում է էլեկտրոններ, այն դառնում է բացասական լիցքավորված։

դ) Էլեկտրականացման ժամանակ լիցքը ոչ թե ստեղծվում կամ ոչնչանում է, այլ տեղափոխվում է։

ե) Մեկուսացված համակարգում մարմինների ընդհանուր էլեկտրական լիցքը պահպանվում է։

3. Ճի՞շտ է, թե՞ սխալ

Գրի՛ր Ճ կամ Ս։

1. Մարմինների էլեկտրականացման ժամանակ տեղափոխվում են էլեկտրոններ։ Ճ
2. Էլեկտրականացման ժամանակ ստեղծվում են նոր էլեկտրոններ։ Ս
3. Դրական լիցքավորված մարմինը պակաս էլեկտրոններ ունի, քան չեզոք վիճակում։ Ճ
4. Բացասական լիցքավորված մարմինը ստացել է լրացուցիչ էլեկտրոններ։ Ճ
5. Պրոտոնները սովորաբար տեղափոխվում են մի մարմնից մյուսը։ Ս
6. Լիցքի պահպանման օրենքը գործում է փակ համակարգում։ Ճ
7. Երկու մարմինների շփման արդյունքում ընդհանուր լիցքը կարող է փոխվել։ Ս
8. Էլեկտրականացման ժամանակ լիցքը կարող է պարզապես մի մարմնից անցնել մյուսին։ Ճ

4. Բացատրի՛ր երևույթը

Էբոնիտե ձողը շփում են բրդե կտորի հետ։ Շփումից հետո ձողը դառնում է բացասական, իսկ բրդե կտորը՝ դրական։

Պատասխանի՛ր.

ա) Ո՞ր մասնիկներն են տեղափոխվել։

Էլեկտրոններն են տեղափոխվել։

բ) Ո՞ր ուղղությամբ են տեղափոխվել էլեկտրոնները։

Էլեկտրոնները ձողից չեն անցնում բրդե կտորին, այլ բրդից անցնում են ձողին։

գ) Ինչո՞ւ է ձողը դարձել բացասական։

Ձողը դարձել է բացասական, որովհետև ստացել է էլեկտրոններ։

դ) Ինչո՞ւ է բրդե կտորը դարձել դրական։

Բրդե կտորը դարձել է դրական, որովհետև կորցրել է էլեկտրոններ։

5. Ապակե ձողը շփում են մետաքսի հետ։ Շփումից հետո ապակե ձողը դառնում է դրական լիցքավորված։

Բացատրի՛ր՝ ինչ է տեղի ունեցել էլեկտրոնների հետ։

Ապակե ձողից էլեկտրոններն անցել են մետաքսին, դրա համար ձողը դարձել է դրական լիցքավորված։

6. Ընտրի՛ր ճիշտ պատասխանը

Մարմինը դարձել է դրական լիցքավորված։ Դա նշանակում է, որ այն՝

ա) ստացել է պրոտոններ,

բ) կորցրել է էլեկտրոններ,

գ) ստացել է էլեկտրոններ,

դ) կորցրել է պրոտոններ։

7. Լրացրո՛ւ.

Մեկուսացված համակարգում մարմինների էլեկտրական լիցքերի գումարը մնում է անփոփոխ։

8.

-Երկու մարմիններից մեկը ունի $+6q$, իսկ մյուսը՝ $-2q$ լիցք։

ա) Որքա՞ն է համակարգի ընդհանուր լիցքը։

+6q-2q=+4q

բ) Եթե մարմինները շփվեն, կարո՞ղ է համակարգի ընդհանուր լիցքը փոխվել։

Ոչ, ընդհանուր լիցքը չի փոխվի:

գ) Ո՞ր օրենքն է օգտագործվում պատասխանը հիմնավորելու համար։

Լիցքի պահպանման օրենքը։

9. Գտի՛ր անհայտ լիցքը

Մեկուսացված համակարգում երկու մարմինների ընդհանուր լիցքը զրո է։

Առաջին մարմնի լիցքը՝$$q_1=+5\cdot {10}^{-8}\text{Կլ}$$

Որքա՞ն է երկրորդ մարմնի լիցքը։

q^2=-5*10^-8 Կլ

10. Հաշվի՛ր լիցքի փոփոխությունը

Չեզոք մարմնից հեռացել է $4\cdot {10}^{12}$ էլեկտրոն։

ա) Որքա՞ն է մարմնի առաջացած լիցքը։

q=4*10^12*1.6*10^-19

q=6.4*10^-7 Կլ։

բ) Ի՞նչ նշան ունի այն։

+

11.

Չեզոք մարմինը ստացել է $3\cdot {10}^{12}$ էլեկտրոն։

ա) Ի՞նչ լիցք է ձեռք բերել մարմինը։

բացասական

բ) Հաշվի՛ր լիցքի արժեքը։

q=-3*10^12*1.6*10^-19

q=-4.8*10^-7 Կլ։

12.

Երկու սկզբում չեզոք մարմիններ շփում են իրար։

Շփումից հետո առաջինը ստանում է $+q$, իսկ երկրորդը՝ $-q$ լիցք։

Հարց․ որտեղի՞ց առաջացավ այս լիցքը։

Լիցքը չի առաջացել, այլ էլեկտրոնները մի մարմնից անցել են մյուսին։

13. Գտի՛ր սխալը

Սովորողն ասում է.

«Երբ մարմինը դառնում է դրական լիցքավորված, նշանակում է՝ նրա մեջ առաջացել են դրական լիցքեր»։

Համաձա՞յն ես։ Բացատրի՛ր սխալը։

Համաձայն չեմ։ Դրական լիցքավորվելիս մարմինը կորցնում է էլեկտրոններ, ոչ թե նոր դրական լիցքեր է ստանում։

14.

Երկու մարմիններից մեկը կորցրել է 100 էլեկտրոն։

Ի՞նչ կարելի է ասել մյուս մարմնի մասին, եթե համակարգը մեկուսացված է։

Մյուս մարմինը ստացել է 100 էլեկտրոն և դարձել բացասական լիցքավորված։

15. Կարո՞ղ է դա տեղի ունենալ։

Սովորողը պնդում է.

«Մեկուսացված համակարգում երկու մարմինների շփումից հետո երկուսն էլ կարող են դառնալ դրական լիցքավորված»։

Համաձա՞յն ես։ Հիմնավորի՛ր լիցքի պահպանման օրենքով։

Ո՛չ, որովհետև եթե երկու մարմիններն էլ դառնան դրական, համակարգի ընդհանուր լիցքը կփոխվի, ինչը հակասում է լիցքի պահպանման օրենքին

Համապատասխանեցրո՛ւ

16.

Գործընթաց	Արդյունք
1. Մարմինը կորցնում է էլեկտրոններ	ա. դառնում է բացասական
2. Մարմինը ստանում է էլեկտրոններ	բ. դառնում է դրական
3. Էլեկտրոնների և պրոտոնների քանակները հավասար են	գ. մարմինը չեզոք է

1-բ

2-ա

3-գ

17.

Պլաստիկ ձողը շփում են բրդե կտորի հետ։ Դրանից հետո ձողը մոտեցնում են փոքրիկ թղթի կտորներին, և դրանք ձգվում են դեպի ձողը։

Պատասխանի՛ր.

1. Ի՞նչ երևույթ է տեղի ունեցել։

Տեղի է ունեցել մարմինների էլեկտրականացում։

2. Ինչպե՞ս է լիցքավորվել ձողը։

Ձողը դարձել է բացասական լիցքավորված։

3. Ի՞նչ է տեղի ունեցել բրդե կտորի հետ։

Բրդե կտորը կորցրել է էլեկտրոններ և դարձել դրական։

4. Արդյո՞ք շփման արդյունքում ընդհանուր լիցք է առաջացել։

Ոչ, ընդհանուր լիցքը չի առաջացել այլ պահպանվել է։

5. Ինչպե՞ս կարող ես փորձով ստուգել ձողի լիցքավորված լինելը։

Ձողը կարելի է մոտեցնել փոքր թղթի կտորներին և տեսնել արդյոք դրանք ձգվում են։

18.

Երկու նույնական մետաղական գնդեր սկզբում ունեն հետևյալ լիցքերը.$$q_1=+8\cdot {10}^{-9}\text{Կլ}$$$$q_2=-2\cdot {10}^{-9}\text{Կլ}$$

Գնդերը շփում են, ապա առանձնացնում։

Եթե ենթադրենք, որ լիցքը հավասարաչափ բաշխվում է գնդերի միջև՝

ա) որքա՞ն է համակարգի ընդհանուր լիցքը,

q=+8*10^-9-2*10^-9

q=+6*10^-9 Կլ

բ) որքա՞ն լիցք կունենա յուրաքանչյուր գունդ։

q=6*10^-9/2

q=+3*10^-9 Կլ

գ) Ստուգի՛ր, որ լիցքի պահպանման օրենքը պահպանվում է։

+3*10^-9+3*10^-9=+6*10^-9 Կլ

1917–1918 թթ. իրադարձությունները և Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը

Պատասխանե՛ք հարցերին՝ օգտվելով դասագրքի 39–50-րդ էջերի նյութից։

1. Որո՞նք էին Ռուսաստանում 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխության հիմնական պատճառները։

Հեղափոխության հիմնական պատճառներն էին ժողովրդի ծանր վիճակը, աղքատությունը, սննդի պակասը և Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքով առաջացած խնդիրները։ Մարդիկ դժգոհ էին ցարի իշխանությունից և ցանկանում էին փոփոխություններ։

2. Ի՞նչ փոփոխություններ տեղի ունեցան Ռուսաստանում Փետրվարյան հեղափոխության արդյունքում։

Փետրվարյան հեղափոխության արդյունքում տապալվեց ցարական միապետությունը։ Ստեղծվեց Ժամանակավոր կառավարություն, որը պետք է ղեկավարեր երկիրը մինչև նոր իշխանության հաստատումը։

3. Ի՞նչ էր երկիշխանությունը, և ո՞ր երկու կառույցների միջև էր այն ձևավորվել։

Երկիշխանությունը նշանակում էր, որ Ռուսաստանում միաժամանակ գործում էին իշխանության երկու կենտրոններ։ Դրանք Ժամանակավոր կառավարությունն ու բանվորների և զինվորների պատգամավորների խորհուրդներն էին։

4. Ի՞նչ էր Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեն (ԱՀԿ), ե՞րբ և ի՞նչ նպատակով ստեղծվեց այն։

Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեն ստեղծվեց 1917 թ. մարտին Ժամանակավոր կառավարության կողմից։ Այն փոխարինեց Կովկասի փոխարքայությանը և զբաղվում էր Անդրկովկասի կառավարմամբ։

5. Ի՞նչ քայլեր ձեռնարկեց Ժամանակավոր կառավարությունը Արևմտյան Հայաստանում հայերի վիճակը բարելավելու համար։

Ժամանակավոր կառավարությունը Արևմտյան Հայաստանը բաժանեց երեք շրջանների Էրզրումի, Վանի և Խնուսի։ Հայերին թույլատրվեց վերադառնալ իրենց հայրենի բնակավայրերը, իսկ մի շարք պաշտոններ տրվեցին հայերին։ Այս քայլերը պետք է օգնեին հայերին վերականգնել իրենց կյանքը։

6. Ի՞նչ նպատակով և ի՞նչ որոշումներ ընդունեց Արևմտահայերի առաջին համագումարը։

Արևմտահայերի առաջին համագումարը տեղի ունեցավ 1917 թ. մայիսին Երևանում։ Այն քննարկեց գաղթականների վերադարձի, կրթության և տնտեսության հարցերը։ Համագումարում ընտրվեց նաև Արևմտահայ ազգային խորհուրդը, որը պետք է ներկայացներ արևմտահայերի շահերը։

7. Ո՞ր մարմիններն ստեղծվեցին Արևելահայերի ազգային համախորհրդակցության արդյունքում, և ի՞նչ նշանակություն ունեցան դրանք։

1917 թ. սեպտեմբերին Թիֆլիսում տեղի ունեցած արևելահայերի համագումարում ընտրվեց Արևելահայ ազգային խորհուրդը։ Այն ղեկավարում էր արևելահայության ազգային կյանքը և զբաղվում հայ ժողովրդի կարևոր հարցերով։ Այս խորհուրդները կարևոր դեր ունեցան հետագայում հայկական պետականության ստեղծման գործում։

8. Ինչո՞ւ էին հայերը, վրացիներն ու կովկասյան թաթարները ձգտում փոփոխել Այսրկովկասի վարչական սահմանները։

Նրանք ցանկանում էին, որ վարչական սահմանները համապատասխանեն տարբեր ժողովուրդների բնակության վայրերին։ Այդպես յուրաքանչյուր ժողովուրդ կարող էր ավելի լավ կառավարել իր բնակեցրած տարածքները և պաշտպանել իր ազգային շահերը։

9. Ե՞րբ տեղի ունեցավ բոլշևիկյան հեղաշրջումը Ռուսաստանում, և ո՞վ գլխավորեց նոր կառավարությունը։

Բոլշևիկյան հեղաշրջումը տեղի ունեցավ 1917 թ. հոկտեմբերի 25-ին, ըստ այն ժամանակ Ռուսաստանում օգտագործվող օրացույցի։ Այն գլխավորում էր Վլադիմիր Լենինը, և հեղաշրջման արդյունքում տապալվեց Ժամանակավոր կառավարությունը։

10. Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ բոլշևիկյան հեղաշրջումը Կովկասյան ռազմաճակատի և հայ ժողովրդի համար։

Բոլշևիկները որոշեցին դուրս գալ պատերազմից, ինչի հետևանքով ռուսական զորքերը հեռացան Կովկասյան ռազմաճակատից։ Հայերը մնացին առանց կարևոր ռազմական աջակցության, իսկ թուրքական զորքերի առաջխաղացումը մեծ վտանգ ստեղծեց հայ ժողովրդի համար։

11. Որո՞նք էին Անդրկովկասում ստեղծված երկու կարևոր կառույցները՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատը և Անդրկովկասի Սեյմը։ Նշե՛ք դրանց գործառույթները։

Անդրկովկասյան կոմիսարիատը ստեղծվեց 1917 թ. նոյեմբերին և ժամանակավոր կառավարում էր Անդրկովկասը չճանաչելով բոլշևիկյան իշխանությունը։ 1918 թ. փետրվարին ստեղծվեց Անդրկովկասի Սեյմը, որը ներկայացուցչական և օրենսդիր մարմին էր։ Այն զբաղվում էր երկրամասի քաղաքական ու պետական հարցերով։

12. Ինչո՞ւ սկսվեցին Բրեստ-Լիտովսկի բանակցությունները, և ի՞նչ տարածքային հետևանքներ ունեցավ 1918 թ. մարտի 3-ի պայմանագիրը հայերի համար։

Բանակցությունները սկսվեցին, քանի որ բոլշևիկյան կառավարությունը ցանկանում էր դուրս գալ Առաջին համաշխարհային պատերազմից և հաշտություն կնքել Գերմանիայի ու նրա դաշնակիցների հետ։ 1918 թ. մարտի 3-ի պայմանագրով Կարսի, Արդահանի և Բաթումի մարզերն անցնելու էին Օսմանյան կայսրությանը։ Սա մեծ վտանգ ստեղծեց հայերի համար, քանի որ թուրքական զորքերը կարող էին առաջ շարժվել դեպի Արևելյան Հայաստան։

13. Ի՞նչ նպատակով ստեղծվեցին Հայկական կորպուսը և Երկրապահ դիվիզիան։

Հայկական կորպուսը և Երկրապահ դիվիզիան ստեղծվեցին հայկական տարածքները պաշտպանելու և հայկական բանակ կազմավորելու նպատակով։ Հայկական կորպուսի հրամանատար նշանակվեց Թովմաս Նազարբեկյանը, իսկ Երկրապահ դիվիզիայի հրամանատար Անդրանիկը։

14. Ի՞նչ հանգամանքներում հռչակվեց Անդրկովկասյան Ժողովրդավարական Դաշնային Հանրապետությունը, և ինչո՞ւ այն երկար չգոյատևեց։

Անդրկովկասյան Ժողովրդավարական Դաշնային Հանրապետությունը հռչակվեց 1918 թ. ապրիլի 22-ին, երբ Անդրկովկասի ղեկավարները հեռացան Ռուսաստանից։ Այն երկար չգոյատևեց, քանի որ հայերի, վրացիների և կովկասյան թաթարների միջև կային քաղաքական տարաձայնություններ, իսկ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները գնալով վատանում էին։ Մայիսի 26-ին հանրապետությունը լուծարվեց։

15. Որո՞նք էին 1918 թ. Մայիսյան հերոսամարտերը։ Նշե՛ք դրանց անցկացման վայրերն ու պատմական նշանակությունը։

Մայիսյան հերոսամարտերն էին Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերը, որոնք տեղի ունեցան 1918 թ. մայիսին։ Հայերը կարողացան կանգնեցնել թուրքական զորքերի առաջխաղացումը և պաշտպանել Արևելյան Հայաստանը։ Այս հաղթանակները կարևոր դեր ունեցան Հայաստանի առաջին Հանրապետության ստեղծման գործում։

16. Ի՞նչ դեր ունեցավ Արամ Մանուկյանը Մայիսյան հերոսամարտերի կազմակերպման և Հայաստանի պետականության վերականգնման գործում։

Արամ Մանուկյանը մեծ դեր ունեցավ ժողովրդի և հայկական ուժերի կազմակերպման գործում։ Նա օգնում էր հավաքել ուժերը, կազմակերպել պաշտպանությունը և մարդկանց համախմբել ընդհանուր նպատակի շուրջ։ Նրա գործունեությունը կարևոր էր Երևանի պաշտպանության և Հայաստանի անկախության հաստատման համար։

17. Ե՞րբ և ի՞նչ պայմաններում հռչակվեց Հայաստանի առաջին հանրապետությունը։ Ինչո՞ւ է մայիսի 28-ը համարվում Հայաստանի Հանրապետության ստեղծման օրը։

Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը հռչակվեց 1918 թ. մայիսի 28-ին՝ թուրքական զորքերի հարձակման և Մայիսյան հերոսամարտերի ժամանակ։ Այդ օրը Հայոց ազգային խորհուրդն իրեն հայտարարեց հայկական գավառների գերագույն իշխանություն և հռչակեց Հայաստանի անկախությունը։ Այդ պատճառով մայիսի 28-ը համարվում է Հայաստանի առաջին Հանրապետության ստեղծման օրը։

18. Ե՞րբ կնքվեց Բաթումի պայմանագիրը, և ի՞նչ հիմնական սահմանափակումներ ու տարածքային կորուստներ նախատեսվեցին Հայաստանի համար։

Բաթումի պայմանագիրը կնքվեց 1918 թ. հունիսի 4-ին, Հայաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև։ Պայմանագրով Հայաստանը ստիպված էր ընդունել շատ փոքր տարածք և ծանր պայմաններ։ Այն նաև սահմանափակում էր հայկական բանակի հնարավորությունները և երկրի ինքնուրույն գործելու հնարավորությունները։

19. Որո՞նք էին Հայաստանի առաջին հանրապետության պետական իշխանության երեք ճյուղերը։ Նշե՛ք յուրաքանչյուրի հիմնական գործառույթը։

Հայաստանի առաջին Հանրապետության իշխանության երեք ճյուղերն էին օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունները։ Օրենսդիր իշխանությունն ընդունում էր օրենքներ, գործադիր իշխանությունը կառավարում երկիրը և իրականացնում օրենքները, իսկ դատական իշխանությունը քննում գործերը և իրականացնում արդարադատություն։

20. Ինչպե՞ս էին կազմակերպված Հայաստանի առաջին հանրապետության խորհրդարանը, դատական համակարգը և բանակը։ Նշե՛ք առնվազն մեկ կարևոր առանձնահատկություն յուրաքանչյուրի վերաբերյալ։

Խորհրդարանը միապալատ էր և ընդունում էր երկրի կառավարման համար անհրաժեշտ օրենքները։ Դատական համակարգը բաղկացած էր տարբեր դատարաններից, որոնցից ամենաբարձր մարմինը Հայաստանի սենատն էր։ Բանակը կազմավորվում էր հայկական զորամասերից և ուներ իր հրամանատարությունը՝,երկրի պաշտպանությունն ապահովելու համար։

Դիտել տեսանյութը – 1918 թ. Մայիսյան ճակատամարտերը 10-20 նախադասությամբ ամփոփ գրել ի՞նչի մասին էր տեսնյութը։ Ի՞նչ սովորեցիր և ի՞նչը տպավորեց քեզ։ Հետևի՛ր նաև գրածիդ ուղղագրությանն ու կետադրությանը։

Տեսանյութը 1918 թվականի Մայիսյան հերոսամարտերի մասին էր։ Այդ ժամանակ թուրքական զորքերը փորձում էին գրավել Հայաստանը։ Հայ ժողովուրդը միավորվեց և սկսեց պայքարել իր հայրենիքը պաշտպանելու համար։ Մայիսյան հերոսամարտերից ամենակարևորներն էին Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերը։ Հայ զինվորների կողքին կռվում էին նաև կամավորներն ու հասարակ ժողովուրդը։ Չնայած թշնամին ավելի մեծ ուժեր ուներ, հայերը չհանձնվեցին և քաջաբար պայքարեցին։ Սարդարապատի և Բաշ Ապարանի ճակատամարտերում հայերը հաղթանակ տարան։ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտում նույնպես հայերը մեծ քաջություն ցուցաբերեցին։ Այս հաղթանակները օգնեցին փրկել հայ ժողովրդին և պահպանել Հայաստանը։ 1918 թվականի մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը։ Այս թեմայից սովորեցի, թե որքան կարևոր էին Մայիսյան հերոսամարտերը մեր ժողովրդի համար։ Ինձ ամենաշատը տպավորեց այն, որ հայերը միավորվեցին և պայքարեցին իրենց հայրենիքի համար չնայած դժվարություններին։

Առաջադրանք 3

>Դասը սովորել պատմել – Հայաստանի Հանրապետության պետական համակարգը և խորհրդանիշները/էջ 48-50,գրավոր պատասխանել հարցերին էջ 50/

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ա. Ահարոնյան- Ավետիս Ահարոնյանը հայ քաղաքական գործիչ էր։ Նա մասնակցել է Հայաստանի առաջին Հանրապետության ստեղծմանն ու գործունեությանը։

Ա. Մանուկյան- Արամ Մանուկյանը հայ պետական և քաղաքական գործիչ էր։ Նա մեծ աշխատանք է կատարել Հայաստանում կարգուկանոն հաստատելու և պետական համակարգ ստեղծելու համար։ Նրան համարում են Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադիրներից մեկը։

Ս. Շահումյան- Ստեփան Շահումյանը բոլշևիկ գործիչ էր, որը ղեկավարում էր Բաքվի կոմունայի գործունեությունը։

Դ. Բեկ-Փիրումյան- Դանիել Բեկ-Փիրումյանը հայ զորահրամանատար էր, որը մասնակցել է Սարդարապատի ճակատամարտին։

Դրո- Դրոն Դրաստամատ Կանայանը, հայ ռազմական և պետական գործիչ էր։ Նա մասնակցել է Հայաստանի պաշտպանությանն ու բանակի կազմակերպմանը։

Մ. Սիլիկյան- Մովսես Սիլիկյանը հայ գեներալ էր և հայկական զորքերի հրամանատարներից մեկը։ Նա մեծ դեր է ունեցել Սարդարապատի ճակատամարտում։

Ա. Բեյ-Մամիկոնյան- Արշակ Բեյ-Մամիկոնյանը հայ ռազմական գործիչ էր, որը մասնակցել է հայկական զինված ուժերի կազմակերպմանը։

Անդրկովկասյան Սեյմ- Անդրկովկասի օրենսդիր մարմինն էր, որը ստեղծվել էր 1918 թվականին՝ Ռուսաստանի կայսրության փլուզումից հետո։

Թ. Նազարբեկյան- Թովմաս Նազարբեկյանը հայ գեներալ էր, որը նշանակվել էր Հայաստանի բանակի գլխավոր հրամանատար։

Հ. Քաջազնունի- Հովհաննես Քաջազնունին Հայաստանի առաջին Հանրապետության առաջին վարչապետն էր։

Ն. Աղբալյան- Նիկոլ Աղբալյանը հայ պետական և հասարակական գործիչ էր, ինչպես նաև կրթության և մշակույթի գործիչ։

Ա. Խատիսյան- Ալեքսանդր Խատիսյանը հայ պետական և քաղաքական գործիչ էր։ Նա եղել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետներից մեկը։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Նկարագրի՛ր ՀՀ կառավարման համակարգը, բանակն ու խորհրդանիշները։ Հաջորդականությամբ թվարկի՛ր ՀՀ վարչապետերի անունները։

Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում իշխանությունը բաժանված էր երեք ճյուղի՝ գործադիր, օրենսդիր և դատական։ Գործադիր իշխանությունը կառավարությունն էր, օրենսդիրը՝ խորհրդարանը, իսկ դատականը դատարանները։ Բանակը պաշտպանում էր երկիրը և 1920 թվականին ուներ մոտ 40 հազար զինծառայող։ ՀՀ պետական խորհրդանիշներն էին եռագույն դրոշը, «Մեր հայրենիք» օրհներգը և զինանշանը։

ՀՀ վարչապետերն էին Հովհաննես Քաջազնունին, Ալեքսանդր Խատիսյանը, Համո Օհանջանյանը և Սիմոն Վրացյանը։

բ. Բացատրի՛ր։ Քանի՞ խորհրդարան է գումարվել ՀՀ-ում, ինչպե՞ս են դրանք ձևավորվել։

Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում գումարվել է երկու խորհրդարան։ Առաջինը ձևավորվել էր Հայոց ազգային խորհրդի հիմքի վրա, և դրանում ընդգրկված էին տարբեր կուսակցությունների ու ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ։ Երկրորդ խորհրդարանը ձևավորվեց 1919 թվականի ընտրությունների միջոցով, որտեղ քաղաքացիները քվեարկում էին կուսակցությունների օգտին։

գ. Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ գործառույթներ են իրականացրել ՀՀ կառավարությունը, խորհրդարանը և դատարանները։

Կառավարությունը զբաղվում էր երկրի կառավարմամբ, կարգուկանոնի հաստատմամբ և տնտեսական վիճակի բարելավմամբ։ Խորհրդարանն ընդունում էր օրենքներ, հաստատում կառավարության կազմն ու բյուջեն։ Դատարանները զբաղվում էին արդարադատությամբ և օրենքների հիման վրա լուծում վեճերը։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ընդհանրացրո՛ւ։ Համեմատի՛ր Հայաստանի առաջին և ներկայիս հանրապետությունների կառավարման համակարգերը։

Հայաստանի առաջին և ներկայիս հանրապետություններում կա կառավարություն, խորհրդարան և դատարաններ։ Առաջին Հանրապետությունում վարչապետը կառավարության ղեկավարն էր, իսկ խորհրդարանն ուներ մեծ դեր երկրի կառավարման մեջ։ Ներկայիս Հայաստանում նույնպես վարչապետը ղեկավարում է կառավարությունը, բայց կա նաև նախագահ՝ որպես պետության գլուխ։ Ներկայիս պետական համակարգը գործում է Սահմանադրության հիման վրա։

2. Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ ՀՀ պետական կառավարման համակարգն ու բանակը հայոց պետականության շարունակականությունն ապահովելու գործում։

Պետական կառավարման համակարգն ու բանակը մեծ նշանակություն ունեցան, որովհետև օգնեցին կազմակերպել երկրի կյանքը և պաշտպանել այն թշնամիներից։ Չնայած դժվարություններին, Հայաստանը կարողացավ ստեղծել իր պետական մարմիններն ու բանակը և շարունակել հայոց պետականության զարգացումը։

3. Մեկնաբանի՛ր։ Ինչո՞վ է առանձնանում Արամ Մանուկյանի գործունեությունը և ինչո՞ւ են նրան համարում Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադիր։

Արամ Մանուկյանը մեծ աշխատանք է կատարել Հայաստանի անկախության հաստատման, կարգուկանոնի պահպանման և պետական համակարգի ստեղծման համար։ Նա օգնել է կազմակերպել երկրի կյանքը շատ դժվար պայմաններում։ Դրա համար էլ նրան համարում են Հայաստանի առաջին Հանրապետության հիմնադիրներից մեկը։

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Օգտվի՛ր համացանցից և ներկայացրո՛ւ Հայաստանի
խորհրդարանի կազմն ըստ կուսակցությունների և ազգերի:

Առաջին խորհրդարանում ներկայացված էին տարբեր կուսակցություններ և ազգային փոքրամասնություններ։ Կային Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն, Սոցիալ-դեմոկրատներ, Հայ ժողովրդական կուսակցություն և սոցիալիստ-հեղափոխականներ։ Ազգային փոքրամասնություններից ներկայացված էին թաթարները, ռուսները և եզդիները։ 1919 թվականի ընտրություններից հետո խորհրդարանում կար 80 պատգամավոր։ Նրանցից 72-ը ՀՅԴ-ից էին, 4-ը սոցիալիստ-հեղափոխականներից, 3-ը մուսուլմանների անկուսակցական ցուցակից, իսկ 1-ը Գյուղացիական միությունից։

Առաջադրանք 2

>Դասը սովորել պատմել – Ռազմաքաղաքական գործընթացները Ռուսաստանի շուրջ և հայոց պետության վերականգնման նախադրյալների հասունացումը (1917 թ. վերջ-1918 թ. մայիսի կեսեր/ /էջ 44-47,գրավոր պատասխանել հարցերին էջ 47/

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

1. Ա. Ահարոնյան- Հայ քաղաքական գործիչ էր, գրող և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պատվիրակության ղեկավարներից մեկը։

2. Ա. Մանուկյան- Հայ ազգային գործիչ էր, որը մեծ դեր ունեցավ Մայիսյան հերոսամարտերի կազմակերպման և Հայաստանի Հանրապետության ստեղծման գործում։

3. Ս. Շահումյան- Բոլշևիկ գործիչ էր, որը մեծ դեր ուներ Բաքվում խորհրդային իշխանություն հաստատելու գործում։

4. Դ. Բեկ-Փիրումյան- Հայ զորահրամանատար էր, որը մասնակցել է Սարդարապատի հերոսամարտին։

5. Դրո- Դրաստամատ Կանայանն էր՝ հայ զորահրամանատար և ազգային գործիչ, որը մասնակցել է Բաշ Ապարանի հերոսամարտին։

6. Մ. Սիլիկյան- Հայ զորահրամանատար էր, որը կարևոր դեր ունեցավ Սարդարապատի հերոսամարտում։

7. Ա. Բեյ-Մամիկոնյան- Հայ զինվորական գործիչ էր, որը մասնակցել է Մայիսյան հերոսամարտերին։

8. Անդրկովկասյան Սեյմ- Անդրկովկասի ներկայացուցչական մարմինն էր, որը զբաղվում էր տարածաշրջանի քաղաքական հարցերով։

9. Թ. Նազարբեկյան- Հայազգի զորահրամանատար էր, որը ղեկավարում էր Կովկասյան ճակատի հայկական զորքերը։

10. Ն. Աղբալյան- Նիկոլ Աղբալյանն էր, հայ հասարակական և քաղաքական գործիչ, որը հեղինակել է Հայաստանի Հանրապետության վերականգնման մասին հայտարարությունը։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ուրվագծի՛ր 1917 թ. վերջի-1918 թ. մայիսի կեսերի ռազմաքաղաքական գործընթացները։

1917 թ. վերջում բոլշևիկները սկսեցին հաշտության բանակցություններ, բայց դրանք ձախողվեցին, և թուրքերը վերսկսեցին հարձակումը։ Ռուսաստանը Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով Թուրքիային զիջեց Արևմտյան Հայաստանը և Կարսի մարզը։ Անդրկովկասը փորձեց ինքնուրույն բանակցել Թուրքիայի հետ, բայց թուրքերը շարունակում էին գրավել նոր տարածքներ։ Արդյունքում իրավիճակը շատ ծանրացավ, և հայերը ստիպված եղան պայքարել իրենց հայրենիքը պաշտպանելու համար։

բ. Բացատրի՛ր։ Պարզաբանի՛ր Բրեստ-Լիտովսկի, Տրապիզոնի ու Բաթումի խորհրդաժողովների ընթացքը։ Ինչո՞ւ է սկսվում Հայաստանի պատմության նորագույն ժամանակաշրջանը։

Բրեստ-Լիտովսկի բանակցություններն ավարտվեցին 1918 թ. մարտի 3-ին ծանր պայմաններով պայմանագրի կնքմամբ։ Տրապիզոնի բանակցությունների ժամանակ թուրքերը պահանջեցին ընդունել այդ պայմանագիրը և հռչակել Անդրկովկասի անկախությունը, բայց բանակցությունները ձախողվեցին։ Բաթումի խորհրդաժողովում թուրքերը նոր պահանջներ ներկայացրին և շարունակեցին հարձակումը։ Հայաստանի պատմության նորագույն ժամանակաշրջանը սկսվում է 1918 թ. մայիսի 28-ին, երբ հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետությունը։

գ. Վերլուծի՛ր։ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի՝ հայերին վերաբերող և Բաթումի պայմանագրերը։ Ինչո՞ւ մինչև Երևանի նկատմամբ սպառնալիքը հայերը ուժեղ դիմադրություն չցուցաբերեցին թուրքական բանակին։

Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով Ռուսաստանը Թուրքիային զիջեց Արևմտյան Հայաստանը և Կարսի մարզը։ Բաթումի պայմանագրով Հայաստանը կորցրեց նաև այլ տարածքներ, և սահմանափակվեցին նրա իրավունքները։ Երկու պայմանագրերն էլ շատ ծանր էին հայերի համար։ Սկզբում հայերը ուժեղ դիմադրություն չցուցաբերեցին, որովհետև հայկական բանակը փոքրաթիվ էր և դեռ կազմավորման ընթացքում էր։ Բացի դրանից Անդրկովկասի ղեկավարների միջև կային տարաձայնություններ, և նրանք բավարար չափով չէին պաշտպանում հայերի շահերը։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի կնքումը հայերի համար։

Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը շատ վատ ազդեցություն ունեցավ հայերի վրա, որովհետև Ռուսաստանը Թուրքիային զիջեց Արևմտյան Հայաստանը և Կարսի մարզը։ Դրա հետևանքով թուրքական բանակը կարողացավ ավելի առաջ շարժվել, և հայերի վիճակը ծանրացավ։

2. Ընդհանրացրո՛ւ։ Որքանո՞վ էր արդարացված Անդրկովկասի Դաշնային Հանրապետության հռչակումը։

Կարծում եմ Անդրկովկասյան Դաշնային Հանրապետության ստեղծումն արդարացված էր, որովհետև Անդրկովկասի ժողովուրդները ցանկանում էին ինքնուրույն որոշել իրենց ապագան։ Բայց տարբեր ազգերի շահերը չէին համընկնում, և միասնական պետությունը չկարողացավ երկար գոյատևել։

3. Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ նշանակություն ունեցան Մայիսյան հերոսամարտերը և անձամբ Արամ Մանուկյանը հայոց պետության վերականգնման գործում։

Մայիսյան հերոսամարտերը շատ կարևոր էին, որովհետև հայերը կարողացան կանգնեցնել թուրքական բանակին և պաշտպանել իրենց հայրենիքը։ Արամ Մանուկյանը մեծ դեր ունեցավ ժողովրդի ու բանակի կազմակերպման գործում։ Այս հաղթանակները հնարավորություն տվեցին վերականգնել հայկական անկախ պետությունը։

ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔ

Ներկայացրո՛ւ Մայիսյան հերոսամարտերից որևէ մեկը։ Գնահատի՛ր Հայոց ազգային խորհրդի՝ մայիսի 30-ին ընդունված հայտարարությունը։ Ինչո՞ւ հայտարարության մեջ «անկախություն» բառը չի գործածվել։

Սարդարապատի հերոսամարտը տեղի է ունեցել 1918 թ. մայիսի 22-28-ին։ Հայկական զորքերը և ժողովուրդը համախմբվեցին ու պայքարեցին թուրքական բանակի դեմ։ Հայերը հաղթանակ տարան և թույլ չտվեցին, որ թուրքերը գրավեն Երևանը։ Այս հաղթանակը կարևոր նշանակություն ունեցավ Հայաստանի անկախության վերականգնման համար։Մայիսի 30-ի հայտարարությունը շատ կարևոր էր, որովհետև Հայոց ազգային խորհուրդն իրեն հայտարարեց հայկական գավառների գերագույն և միակ իշխանություն։ Դրանով հիմք դրվեց Հայաստանի անկախ պետականության կառուցմանը։ Կարծում եմ այդ բառը չեն օգտագործել, որովհետև հայերի վիճակը շատ ծանր էր, և նրանք դեռ պատերազմում էին թուրքերի դեմ։ Հայոց ազգային խորհուրդը ցանկանում էր զգուշորեն գործել, որպեսզի ավելի չսրի իրավիճակը։ Բայց իրականում մայիսի 28-ի որոշումներով արդեն դրվել էր Հայաստանի անկախ պետականության հիմքը։

Առաջադրանք 1

>Դասը սովորել պատմել – Հայաստանը 1917 թ. արմատական փոփոխությունների փուլում /էջ 39-43,գրավոր պատասխանել հարցերին էջ 43/ դասագիրք

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ժամանակավոր կառավարություն- Կառավարություն, որը ստեղծվեց Ռուսաստանում Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո և պետք է կառավարեր երկիրը մինչև Հիմնադիր ժողովի հրավիրումը։

Երկիշխանություն- Իրավիճակ, երբ երկրում միաժամանակ իշխանություն ունեին երկու կառույց՝ Պետրոգրադի խորհուրդը և Ժամանակավոր կառավարությունը։

Գ. Լվով- Ռուսաստանի Ժամանակավոր կառավարության առաջին ղեկավարն էր։

Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտե- Մարմին, որը ստեղծվեց 1917 թ. մարտի 9-ին՝ Անդրկովկասը կառավարելու համար։

Մ. Պապաջանյան- Հայ քաղաքական գործիչ էր, որը ընդգրկվեց Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի կազմում։

Պ. Ավերյանով- Նշանակվեց Արևմտյան Հայաստանի և հարակից գրավված տարածքների գեներալ-կոմիսար։

Հ. Զավրիյան- Հայ քաղաքական գործիչ էր, որը դարձավ Պ. Ավերյանովի տեղակալը քաղաքացիական հարցերով։

Թուրքահայաստան- Արևմտյան Հայաստանի անվանումը, որը պաշտոնական ճանաչում ստացավ 1917 թ.։

Վ. Փափազյան (Կոմս)- Գլխավորեց Արևմտահայ ազգային խորհուրդը։

Արևմտահայ ազգային խորհուրդ- Մարմին, որը ստեղծվեց արևմտահայերի խնդիրները լուծելու և նրանց վերադարձը կազմակերպելու համար։

Ա. Ահարոնյան- Հայ քաղաքական գործիչ էր, որը գլխավորեց Հայոց ազգային խորհուրդը։

Հայոց ազգային խորհուրդ- Հայերի կենտրոնական ղեկավար մարմինն էր, որը զբաղվում էր ազգային հարցերով։

Խ. Կարճիկյան- Անդրկովկասյան կոմիսարիատում պատասխանատու էր ֆինանսական ոլորտի համար։

Գ. Տեր-Ղազարյան- Անդրկովկասյան կոմիսարիատում պատասխանատու էր պարենավորման հարցերի համար։

Հ. Օհանջանյան- Անդրկովկասյան կոմիսարիատում պատասխանատու էր սոցիալական ոլորտի համար։

Վ. Լենին- Բոլշևիկների առաջնորդն էր, որը Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո գլխավորեց նոր կառավարությունը։

Ս. Շահումյան- Հայազգի բոլշևիկ էր, որի գլխավորությամբ բոլշևիկների իշխանությունը հաստատվեց Բաքվում։

Թ. Նազարբեկյան- Հայ գեներալ էր, որը գլխավորեց Հայկական կորպուսը։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ

1. Նկարագրի՛ր Փետրվարյան հեղափոխությունը և Հոկտեմբերյան հեղաշրջումը։ Ներկայացրո՛ւ ազգային խորհուրդների և զորամասերի ստեղծումը։

1917 թ. փետրվարին Ռուսաստանում հեղափոխություն տեղի ունեցավ, և Ռոմանովների արքայատոհմը կորցրեց իշխանությունը։ Ստեղծվեց Ժամանակավոր կառավարությունը, իսկ հայերը սկսեցին ավելի ակտիվ կազմակերպվել։ Արևմտահայերը ստեղծեցին իրենց ազգային խորհուրդը, իսկ արևելահայերը Հայոց ազգային խորհուրդը, Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորությամբ։ Հոկտեմբերին բոլշևիկները Լենինի գլխավորությամբ վերցրին իշխանությունը։ Երբ ռուսական բանակը հեռացավ Կովկասյան ռազմաճակատից, հայերը սկսեցին կազմավորել սեփական զորամասերը, Թովմաս Նազարբեկյանի և Անդրանիկի գլխավորությամբ։

բ. Բացատրի՛ր

2. Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ հեղափոխությունը և տապալվեց Ռոմանովների արքայատոհմը։

Ռուսաստանում կային բազմաթիվ չլուծված խնդիրներ, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմը ավելի էր ծանրացրել մարդկանց կյանքը։ Ժողովուրդը դժգոհ էր իշխանությունից, և 1917 թ. փետրվարին հեղափոխության արդյունքում Ռոմանովների արքայատոհմը տապալվեց։

3. Ինչպե՞ս կբնութագրես երկիշխանության առաջացումը։ Ի՞նչ կառավարման համակարգ ստեղծվեց Անդրկովկասում և Հայաստանում։

Երկիշխանություն առաջացավ որովհետև Ռուսաստանում միաժամանակ գործում էին Ժամանակավոր կառավարությունը և Պետրոգրադի խորհուրդը։ Անդրկովկասում ստեղծվեց Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեն, իսկ հետո Անդրկովկասյան կոմիսարիատը և Սեյմը։ Հայաստանում նույնպես ստեղծվեցին տեղական կառավարման մարմիններ և ազգային խորհուրդներ։

գ. Վերլուծի՛ր

4. Ինչո՞ւ էին Այսրկովկասի հիմնական ազգերը պայքարում վարչատարածքային փոփոխությունների համար, և ի՞նչ էին ցանկանում հայերը։

Հայերը, վրացիները և կովկասյան թաթարները ցանկանում էին որ տարածքների սահմանները համապատասխանեն իրենց ազգային շահերին։ Հայերը ցանկանում էին ստեղծել հայկական նահանգներ` ներառելով Երևանը, Ալեքսանդրապոլը, Գանձակը, Զանգեզուրը, Ղարաբաղը, Ջավախքը և Լոռին։ Սակայն ժողովուրդները տարբեր պատկերացումներ ունեին սահմանների վերաբերյալ, և հարցը չլուծվեց։

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ի՞նչ հանգամանքներով էին պայմանավորված Ժամանակավոր կառավարության և Ժողկոմխորհի քաղաքականությունը Հայկական հարցում։

Ժամանակավոր կառավարությունը ցանկանում էր կառավարել Արևմտյան Հայաստանը և որոշ քայլերով օգնել հայերին վերադառնալ իրենց բնակավայրեր։ Իսկ բոլշևիկները խոստանում էին ճանաչել արևմտահայերի ինքնորոշման իրավունքը։ Բայց երբ ռուսական բանակը հեռացավ, հայերը կորցրին կարևոր ռազմական աջակցությունը, և այդ խոստումները չկարողացան ապահովել նրանց անվտանգությունը։

2. Ի՞նչ նշանակություն ունեցավ հայերի քաղաքական և ռազմական ինքնակազմակերպումը։ Համեմատի՛ր Փետրվարյան հեղափոխության և Հոկտեմբերյան հեղաշրջման նշանակությունը հայերի համար։

Հայերի քաղաքական ինքնակազմակերպումը օգնեց ստեղծել ազգային խորհուրդներ և լուծել ազգային խնդիրները։ Ռազմական ինքնակազմակերպումը կարևոր էր, որովհետև ռուսական բանակի հեռանալուց հետո հայերը պետք է իրենք պաշտպանեին իրենց։ Փետրվարյան հեղափոխությունը հայերին ավելի ազատ կազմակերպվելու հնարավորություն տվեց, իսկ Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո ռուսական բանակի հեռանալը վատացրեց հայերի վիճակը և մեծացրեց թուրքական հարձակման վտանգը։

1. Ի՞նչ է ԴՆԹ-ն։

ա) Նուկլեինաթթու

բ) Սպիտակուց

գ) Ածխաջուր

2. Ի՞նչ է ՌՆԹ-ն։

ա) Նուկլեինաթթու

բ) Ճարպ

գ) Հանքային աղ

3. Ո՞ր շաքարն է պարունակվում ԴՆԹ-ում։

ա) Ռիբոզ

բ) Դեզօքսիռիբոզ

գ) Գլյուկոզ

4. Ո՞ր ազոտային հիմքն է հանդիպում ՌՆԹ-ում՝ ԴՆԹ-ի թիմինի փոխարեն։

ա) Ադենին

բ) Գուանին

գ) Ուրացիլ

5. Քանի՞ շղթայից է հիմնականում կազմված ԴՆԹ-ի մոլեկուլը։

ա) Մեկ

բ) Երկու

գ) Երեք

6. Ո՞րն է ԴՆԹ-ի հիմնական գործառույթը։

ա) Ժառանգական տեղեկատվության պահպանումը

բ) Թթվածնի տեղափոխումը

գ) Սննդի մարսումը

7. Որտե՞ղ է գտնվում բջջի ԴՆԹ-ի հիմնական մասը։

ա) Կորիզում

բ) Բջջաթաղանթում

գ) Վակուոլում

8. Ո՞րն է ՌՆԹ-ի կարևոր գործառույթներից մեկը։

ա) Սպիտակուցների սինթեզին մասնակցելը

բ) Թթվածնի կուտակումը

գ) Բջջի շարժումը

9. Ո՞ր ազոտային հիմքերն են հանդիպում և՛ ԴՆԹ-ում, և՛ ՌՆԹ-ում։

ա) Ադենին, գուանին և ցիտոզին

բ) Թիմին և ուրացիլ

գ) Միայն թիմին

10. Ո՞րն է ԴՆԹ-ի և ՌՆԹ-ի հիմնական տարբերություններից մեկը։

ա) ԴՆԹ-ն սովորաբար երկշղթա է, իսկ ՌՆԹ-ն՝ միաշղթա

բ) ԴՆԹ-ն սպիտակուց է, իսկ ՌՆԹ-ն՝ ճարպ

գ) ԴՆԹ-ն չունի ազոտային հիմքեր