Друзья подарили мне щенка. Это был ротвейлер. Малыш был такой толстый, что еле-еле двигался. Я назвал его Ханом. Но однажды щенок тяжело заболел. Я купил лекарства и стал его лечить. Так проходил день за днём. Потом щенку стало лучше. Хан поправлялся, но задними лапами он не мог пошевелить, он их даже не чувствовал. Когда мы с ним в первый раз вышли на прогулку, он шёл на передних лапах, а я нёс его на полотенце, продетом под животом. И вот однажды, когда я заносил Хана в подъезд, его нога попала под железную дверь, и мой пёс взвизгнул от боли. Значит, его задние лапы начали чувствовать боль. Тогда я потащил Хана плавать. У меня была машина «Нива», я подвозил его по песку прямо к морю. На полотенце я затаскивал его в воду и заставлял плыть, он грёб передними лапами, а я поддерживал его. А потом я привёз однажды с собой детскую надувную лодку, посадил в неё Хана, а когда лодка отплыла от берега, вытащил пробку. Лодка начала тонуть, и ротвейлер неожиданно оказался в воде. Хан поплыл к берегу. Из воды он вылез с трудом, но задние ноги у него уже шевелились. Победа! В ту же зиму Хан спас мне жизнь. Мы отправились на прогулку, и я даже не заметил, как оказался на льду, – было холодно, всё покрыто снегом. Ну а лёд, как часто бывает на городских речках, оказался тонким. Всё произошло очень быстро. Ротвейлер, которому только исполнился год, спокойно пробежал по льду, а я провалился.
От холода ноги в воде сразу свело так, что я не мог ими пошевелить. Уже темнело, и никого рядом не было. Я не помню, звал я Хана на помощь или нет. Помню только, как он остановился и оглянулся. Пошёл в мою сторону. Потом побежал… А когда подбежал ближе, схватил меня зубами за руку. Наверно, он сообразил, что со мной случилась беда, и пытался помочь. А может, он просто играл. Схватил он меня очень сильно. Так, что я вскрикнул от боли. И тут я почувствовал, что могучий ротвейлер понемногу вытаскивает меня из воды. Хан протащил меня ещё метра полтора, разжал зубы, я поднялся… Всё закончилось хорошо. Только на руке остались следы от зубов.
Կենդանի օրգանիզմների բնութագրական հատկանիշներից է սննդառությունը:
Սննդառությունը կենդանի օրգանիզմի կողմից տարբեր նյութերի կլանումն է սեփական գոյությունն ապահովելու նպատակով: Արտաքին միջավայրից կլանված մարմինները և նյութերը, որոնք պահպանում են օրգանիզմի կենսագործունեությունը համարվում են սնունդ:
Սնունդ կարող է ծառայել և՛ անօրգանական նյութը (ջուրը, ածխաթթու գազը), և՛ օրգանականը (շաքարը, ճարպը և այլն) և ամբողջական կենդանի օրգանիզմը:
Բոլոր կենդանի օրգանիզմներում սնունդը ենթարկվում է միատեսակ փոփոխությունների.
ա) ստացված պարզագույն գործառնական միավորների քայքայում և էներգիայի ստացում:
Սննդից անջատված էներգիայի հաշվին օրգանիզմը պահպանում է իր կյանքը և ակտիվությունը: Օրգանիզմի ակտիվությունը կյանքին բնորոշ բոլոր հատկանիշների պահպանումը, դրսևորումը և անխափան գործարկումն է: Այսինքն, երբ օրգանիզմը շարժվում է, գրգռվում է, աճում է, բազմանում է և այլն, միշտ օգտագործում է սննդային էներգիան:
բ) ստացված պարզագույն գործառնական միավորներից սեփական օրգանիզմին բնորոշ նյութերի կառուցում: Այդ նյութերը ծառայում են որպես շինանյութ: Այդպիսով առաջանում են նոր բջիջներ, հյուսվածքներ և օրգանիզմն աճում է ու զարգանում:
4. Օրգանիզմը շարունակում է գոյատևել:
Ըստ սննդառության եղանակի կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի.
ավտոտրոֆներ— էներգիա են ստանում արևից:
հետերոտրոֆներ — էներգիա են ստանում օրգանական նյութերի քայքայումից:
միքսոտրոֆներ — էներգիա կարող են ստանալ և արևից և օրգանական նյութերից:
Ավտոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը ֆոտոսինթեզն է: Բույսը արմատներով հողից կլանում է ջուր, իսկ տերևներով` օդից ածխաթթու գազ: Այդ անօրգանական նյութերից լույսի ազդեցությամբ, կանաչ քլորոֆիլի մասնակցությամբ բույսը պատրաստում է օրգանական նյութ` շաքար: Ֆոտոսինթեզի մնացորդ է թթվածինը, որը տերևներով հարստացնում է օդը: Ավտոտրոֆ օրգանիզմը ֆոտոսինթեզի արդյունքում ջրից և ածխաթթու գազից սինթեզում է շաքար և անջատում թթվածին:
Ֆոտոսինթեզը բնորոշ է կանաչ օրգանիզմներին` բույսերին, կապտականաչ ջրիմուռներին և որոշ բակտերիաներին: Հետերոտրոֆ սննդառության հիմնական ձևը պատրաստի սննդի որոնումն ու կլանումն է: Հետերոտրոֆները օգտվում են ֆոտոսինթեզի պատրաստի արդյունքներից` թթվածնից և շաքարից ու դրա վերափոխումներից: Հետերոտրոֆ են բոլոր սնկերը և կենդանիները: Միաբջիջ կենդանիներում կան որոշ բացառություններ: Երկարամտրակ էվգլենան ունի քլորոֆիլ և կարող է ինչպես ֆոտոսինթեզել, այնպես էլ սնվել հետերոտրոֆ կերպով:
Ըստ նախընտրած սննդի տեսակի՝ հետերոտրոֆները լինում են.
Բուսակեր — սնվում են բուսական ծագում ունեցող օրգանիզմներով կամ նրանց մասերով:
Օրինակ` թիթեռները, բադերը, նապաստակները, եղջերուները և այլն:
Կենդանակեր — սնվում են կենդանական ծագում ունեցող օրգանիզմներով: Նրանք որսորդներ են, իսկ սնունդ ծառայող զոհը` որս:
Օրինակ` առյուծը, գայլը, արծիվը, սարդը և այլն:
Ամենակեր — սնվում են և՛ բույսերով, և՛ կենդանիներով:
Օրինակ` մարդը, արջը, կետը:
Ըստ սննդի հայթհայթման ձևի՝ հետերոտրոֆները լինում են.
Սապրոֆիտներ — սնվում են մահացած կենդանի օրգանիզմների մնացորդներով, բույսերի պտուղներով, այլ պատրաստի օրգանական նյութերով:
Գիշատիչներ — բոլոր այն կենդանի օրգանիզմներն են, որոնք որս են անում: Այսինքն բռնում են իրենց զոհին, սատկացնում, ապա սնվում դրանցով:
Օրինակ` սարդը, կոկորդիլոսը, վագրը, գայլը:
Որոշ բույսեր հանդիսանում են գիշատիչներ: Նրանք ունեն հատուկ «թակարդներ», որոնցով որսում են միջատների և սնվում նրանց օրգանական նյութերով: Դրանք միջատակեր բույսերն են:
Մակաբույծներ — ապրում են որևէ կենդանի օրգանիզմի մեջ կամ օրգանիզմի վրա: Սնվում են նրա օրգանական նյութերով: Այդ օրգանիզմը մակաբույծի տերն է: Մակաբույծները թունավորում են տիրոջ օրգանիզմը:
Օրինակ՝ լյարդի ծծանը, էխինոկոկը, եզան երիզորդը, տիզը:
Շնչառություն
Կենդանի օրգանիզմների կարևոր հատկանիշներից է նյութափոխանակությունը: Կենդանի օրգանիզմների նյութափոխանակության կարևոր դրսևորում է գազափոխանակությունը: Այն գազափոխանակությունը, երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ կոչվում է շնչառություն: Կենդանի օրգանիզմների կայսրության զգալի մասը հարմարված է միայն գոյատևել թթվածնով հարուստ միջավայրում: Թթվածինը մասնակցում է սննդի քայքայման և նրանից կենսական էներգիայի անջատման գործընթացին: Գոյություն ունի շնչառության երկու բաղադրիչ` արտաքին և ներքին: Ներքին շնչառությունը կոչվում է նաև բջջային:
Օրգանիզմի փոխադրական համակարգերի շնորհիվ յուրաքանչյուր բջիջ` մեկ առ մեկ ստանում է սննդանյութ և թթվածին: Բջիջը դրանցից ստանում է էներգիա և կենսագործում: Բջջային շնչառության ձևերը, գրեթե անփոփոխ, բնորոշ են բոլոր տիպի կենդանի օրգանիզմներին: Արտաքին շնչառությունը գազափոխությունն է օրգանիզմի և օդի միջև: Արտաքին շնչառությամբ միմյանցից տարբերվում են՝ պարզագույն օրգանիզմները, բույսերը, կենդանիները: Պարզագույն օրգանիզմները հիմնականում միաբջիջ օրգանիզմներն են կամ բազմաբջիջ ստորակարգ կենդանիները: Նրանք շնչում են օրգանիզմի ամբողջ մակերեսով: Բույսերը շնչառության հատուկ մասնագիտացված օրգան համակարգ չունեն: Թթվածինը բջիջներին բաշխվում է միջբջջային տարածություններով: Բույսը տերևի ստորին մակերեսին ունի հատուկ բջիջներ, որոնք կոչվում են հերձանցքներ: Դրանք առաջանում են երկու կիսալուսնաձև բջջից, որոնք բացվում և փակվում են: Բացված վիճակում կատարվում է գազափոխանակություն բույսի և օդի միջև: Հերձանցքներով գոլորշանում է նաև ջուրը: Բարձր կազմավորված կենդանիներն ունեն շնչառության մասնագիտացված օրգան համակարգ: Ջրային կենդանիների շնչառության օրգանն է` խռիկները: Ցամաքային կենդանիների շնչառության օրգանն է` թոքերը: Միջատների շնչառության օրգանն է` շնչառական խողովակները՝ տրախեաները: Կենդանիների շնչառության օրգան կարող է լինել նաև մաշկը: Գորտի գազափոխանակության գրեթե կեսն ապահովում է մաշկը:
Պատասխանել հարցերին
Սննդառության ի՞նչ եղանակներ են ձեզ հայտնի:
ավտոտրոֆներ— էներգիա են ստանում արևից: հետերոտրոֆներ — էներգիա են ստանում օրգանական նյութերի քայքայումից: միքսոտրոֆներ — էներգիա կարող են ստանալ և արևից և օրգանական նյութերից:
Ինչպե՞ս են սնվում բույսերը:
Հողից նրանք կլանում են օգտակար նյութեր, նաև նրանք սնվում են օդով, իրենց ցողունի միջոցով:
Ո՞ր բույսերն են սնվում կենդանիներով և ի՞նչու:
Ցողիկը, վեներայի մաշիկը, ճանջասպանը, որոնք միջատներ են ուտում նրանց մեջ օգտագործվող նյութերով սնվելու համար։
Հետերոտրոֆ են բոլոր սնկերը և կենդանիները: Միաբջիջ կենդանիներում կան որոշ բացառություններ: Երկարամտրակ էվգլենան ունի քլորոֆիլ և կարող է ինչպես ֆոտոսինթեզել, այնպես էլ սնվել հետերոտրոֆ կերպով:
Ի՞նչ է շնչառությունը:
Այն գազափոխանակությունը, երբ օրգանիզմը օդից կլանում է թթվածին և անջատում ածխաթթու գազ կոչվում էշնչառություն:
Շնչառական ի՞նչ օրգաններ գիտեք:
Ջրային կենդանիների շնչառության օրգանն է` խռիկները: Ցամաքային կենդանիների շնչառության օրգանն է` թոքերը: Միջատների շնչառության օրգանն է` շնչառական խողովակները՝ տրախեաները: Կենդանիների շնչառության օրգան կարող է լինել նաև մաշկը: Գորտի գազափոխանակության գրեթե կեսն ապահովում է մաշկը:
Ա.Մեռյալ ծովի ջուրն այնքան աղի է, որ այնտեղ ոչ մի կենդանի էակ չի կարող ապրել: Արևմտյան Ասիայի տոթակեզ կլիմայի պատճառով անընդհատ շատ ջուր է գոլորշանամ ծովի մակերևույթից, իսկ լուծված աղերը մնում են ծովում ու մեծացնում ջրի աղիությունը: Ծովում խորանալուն զուգընթաց` աղիաթյունն աճում է: Աղերը Մեռյալ ծովի քարորդ մասն են կազմում, նրա մեջ աղերի ընդհանուր քանակը քառասուն միլիոն տոննա է:
Բ.Ամերիկյան մի ակումբում, որտեղ երաժշտությունն անդադար որոտում է, կարելի է անդորր գտնել: Ավտոմատի մեջ տասը ցենտ են գցում, և այն երեք րոպեով անջատվում է: Տասը ցենտը քիչ չի, բայց ինչքա՜ն հաճելի է թվում այն անդորրը, որի համար անձամբ կանխիկ վճարել ես: Հազար ինը հարյուր հիսունինը թվին ամերիկյան ռադիոն մի անսովոր հաղորդում տվեց:Ունկնդիրների ուշադրությանը ներկայացրին մի լուր` աղմուկի դեմ պայքարող կազմակերպություն ստեղծելու մասին, ու ընդհուպ մինչև տասնհինգ րոպեանոց հադորդման վերջը տվող լռություն:
Գ․Մարդուն իր ամբողջ կյանքում ուղեկցում է ձայնը: Մարդը բացարձակ լռության պայմաններում վատ է զգում, նրան պատում է երկյուղի ու անհարմարության զգացում: Բացարձակ լռությունը խաթարում է մարդու նյարդային համակարգն այնպես, ինչպես և անվերջ աղմուկը: Որոտը, հրաբուխների ձայնը, ծովային մրրիկները և այլ աղմուկներ անհանգստացնում ենմարդուն: Կան բնական աղմուկներ էլ, ինչպես թռթուրների դայլայլը, աղբյուրների կարկաչյունը, ծովի ալիքների համընթաց ճողփյունը, հաճելի են մարդկանց համար, բարերար են ներգործում նրանց նյարդային համակարգի վրա: Տհաճ աղմուկը քայքայում է մարդու առողջությունը: Աղմուկի հետ են կապվում լսողության կորուստը, նյարդահոգեկան հիվանդությունների աճը, ֆիզիկական և մտավոր ընդունակությունների նվազումը:
2․ She doesn’t like going to the cinema. 3. Do your parents like going on holiday. 4. His brother realy likes watching soccer. 5. I hate swimming in the sea.
A. netball B. Rugby C. Gymnastics
Hi Javed, football is quite popular in my country too! There are a lot of sports in our school, everyone does what they want. At school I do archery, I don’t really like this sport, but I’m pretty good at that. Also I go to extracurricular football lessons at school. My favorite football team is PSG.
1. Запишите предложения, употребив выделенные слова во множественном числе.
Мне понравилась эти русские народные песни. 2. На вечере пел арабские студенты, танцевали студентки из Индии, а китайская студентка читала стихи. 3. У вас есть мои последние письма? 4. На нашей улице есть школы, магазины и детские сады. 5. В этом корпусе есть химические лаборатории, большие аудитории и книжные киоски. 6. У меня есть эти новые учебники. 7. Мне нуженыпростые карандашы.
2.Напишите правильно местоимения.
Они учатся в университете. Ты работаешь на рынке? Он/она говорит правильно. Я гуляю в парке. Мы отдыхаем после занятий. Ты помнишь, как её зовут? Вы обедаете дома? Ты читаешь новый журнал? Я не понимаю тебя. Мы переводим текст. Вы знает это слово. Мы умеем писать по-русски. Я рисую город. Вы узнаёте это место? Они помнят свой дом. Когда ты встаёшь? Где они гуляют? Вы меня помните? Кому ты звонишь?
3. Закончите предложения по образцу. Образец: Я читаю, и они… . Я читаю, и они читают.
Он работает, и мы работаем . Ты разговариваешь, и они разоваривают . Я спрашиваю, и ты спрашиваещ. Мы отвечаем, и вы отвичаите. Он рисует, и я рисую. Мы понимаем, и она понимает. Он говорит, и ты овориш. Мы помним, и они помнят. Он отдыхает, и ты отдыаеш. Мы переводим, и вы переводите. Они гуляют, и я уляю. Я занимаюсь, и она занимается. Брат работает, и родители работают. Я учусь, и друг учится. Он слушает радио, и они слушают радио. Мы играем, и дети играют. Я умею готовить, и сестра умеет готовить.
Образец: Я отдыхаю, а они … Я отдыхаю, а они работают. Преподаватель объясняет, а студенты учтя. Мама готовит обед, а дочь помогает . Мы читаем, а ты слушаешь. Я слушаю её , а она говорит со мной. Он смотрит фильм, а я . Брат работает, а сестра отдыхает . Они занимаются, а вы объясняете. Я учу новые слова, а друг слушает. по телефону. Дети играют, а мама готовит ужин. Бабушка читает сказки, а внук слушает.
4.Поставьте и напишите в скобках вопрос и определите падеж существительного.
Катались ( на чем? ) на машине. (творительный падеж).
Шли ( по чему? ) по площади . ( дательный падеж).
Отплыл ( от чего? ) от причала. ( родительный падеж).
Подбежал ( к чему? ) к кровати. ( дательный падеж).
Прыгает ( кто? ) белка. ( именительный падеж).
Достали ( что? ) мяч. (винительный падеж)
Гуляли ( за чем? ) за школой. ( творительный падеж).
Написал ( в чем? ) в тетради. ( творительный падеж).
և նրանց անուշ հոտով լցվել էին այդ աշխարհի սարերն ու ձորերը:
Թռչկոտում էին քարից քար՝ ծաղիկները համբուրելով։
Գիշերը տեղ չուներ գլուխը դնելու։
Մեծացավ բոլորի աչքի առջև։
Զննում մարդկանց սրտերը։
Քարից էին այդ սրտերը։
Քարսիրտ աշխարհը։
Փաթաթվելով ալիքների հետ։
Փռվեցին նրա երգերը հրապարակի վրա։
Բռնկվում էր ծովի չափ սիրով։
2.Պատկերոցրո՛ւ՝ հանդիպել ես տղային: Մարդկանց անտարբերության վերաբերյալ ի՞նչ խորհուրդ կտաս նրան:
Դու ամենինչ ճիշտ ես անում շատրունակիր քո մտածելակերպով։
3.Ինչպե՞ս ես հասկանում հետևյալ միտքը. «…և այդ օրվանից սերը վշտի հետ անբաժան բույն դրեց մարդկանց սրտերի մեջ …»:
Որ մարդկանց սրտերի մեջ կա մի լավ կողմ մի վատ կողմ։
4.«Քարսիրտ» աշխարհի մարդկանց սրտերը «փափկեցնելու » համար դու ի՞նչ քայլեր ես ձեռնարկում:
Ես եթե ինձ կոպիտ են պատասխանում ես մեկա նրանց հետ լավ եմ վերաբերվում։ Որ նրանք հասկանան։
5. Երբևէ հանդիպե՞լ ես մարդկանց, ովքեր անտարբեր են իրենց շրջապատում կատարվող երևույթների նկատմամբ:
Ես օրինակի կբերեմ մեր դասարանի Մարիյին։ Նա շատ անտարբերեր մեր դասարանի աղջիկներին։ Նաև նա շատ եսասեր էր։ Նա շատ էր բանբասում դասատուների մասին և հավես չուներ տնայիները կատարելու։
6.Պատմվածքից դուրս գրի՛ր կազմությամբ բարդ և ածանցավոր բառեր:
• Ներկայացրեք Մեծ Հայքի գահին իշխած Արտաշեսյան վերջին արքաներին։
Արտաշես III-ի գահակալումը: Ք. ա. 30թ-ին Պարթևստանից վերադառնալով՝ նա ազատագրեց Հայաստանը, նա ջախջախեց Հռոմի դաշնակից Ատրապականի արքային, և նրա երկիրը միացրեց իր խետությանը: Արտաշես III-ը ջանքեր էր գործադրում, որպեսզի իր եղբայրներին հետ բերեի Հայաստան, սակայն ապարդյուն: Արտաշես III-ը օգտվելով տասնամյան ծաղաղության ժամանակամիջոցից՝ շենացրեց ու կրկին հզորացրեն երկիրը, նա սըտողծեց դրամներ իր դիմանկարով ու ՙՙԱրքայից արքա,, մակագրությամբ: Երբ Հռոմը կարգավորեց իր ներքին հարցերը, նա նորից իր ուշադրությումը սևեռեց արևելքի վրա, Ք. ա. 20թ-ին Հայաստան ուղարկվեց Արտավազտ //-ի պանադ տարված որդիներից Տիգրանը: Նա 14 տարի ապրել էր հռոմոացիների մեջ, և Հռոմում կարծում էին, որ նա կլինի հռոմեասեր արքա: Երբ հռոմեական զորքը հատում էր Հայաստանի սահմանը, Արտաշես //-ը սպանվեց անհայտ հանգամանքներում: Իշխանափոխությունը տեղի ունեցավ առանց պատերազմի, և գահ բարձրացավ Տիրան III-ը:
Տիգրան III-ի գահակալումը: Տիգրան III-ը ՄեծՀայքում իշխեց Ք. ա. 20թ-ից մինչև Ք.ա. 8թ-ը: Հռոմեացիները նրան գահ էին բարձրացրել այն պայմանով, որ մյուս հայոց արքային նույնպես ընտրելու էին իրենք: Սակայն, որոշ ժամանակ իշխելուց հետո, նա սկսեց ավելի բարձր գնահատել հայկական շահերը: Շատ լավ գիտակցելով, թե որքան կարևոր է գահաժառանք ունենալը, դրա համար նա գահաժառան հռչակեց իր որդուն՝ Տիգրանին: Տիգրան III-ի մահից հետո գահ բարձրացավ իր որդի Տիգրան VI-ը:
Տիգրան VI-ի գահակալումը:Հռոմեացիները, չհաշտվելով Հայաստանում իրենց ազդեցության կուրուստի հետ, Ք. ա. 5թ-ին ուժով գահ բարձրացրին Արտավազդ III-ին: Նա 29 տարի Հռոմեական միջավայրում էր, և դարձել էր խիստ հռոմեասեր գործիչ: Եվ այդ պատճառով Ք. ա. 2թ-ին գահընկեց արին Արտավազդ III-ին, և կրկին գահ բարձրացրին Տիգրան VI-ին: Այս անգամ Տիգրան VI-ը իշխեց իր քույր Էրատոյի հետ միասին: Ք. հ. 1թ-ին հյուսիսային լեռնականների հետ մղված պատերազմում Տիգրան -ը զոհվեց, իսկ թագուհի Էրատոն հրաժարվեց գահից:
Սոֆի Օհանյան 